ZBIRKE MSUB

O kolekciji

Umetnički fond Muzeja počeo je da se formira u vreme osnivanja Moderne galerije, da bi u trenutku otvaranja Muzeja brojao oko 3500 umetničkih dela. Danas fond broji oko 7600 dela i predstavlja najreprezentativniju kolekciju jugoslovenskog umetničkog prostora iz perioda njegovog postojanja (1900 – 1991). Danas Muzej savremene umetnosti svoju politiku popunjavanja zbirki podjednako zasniva na praćenju savremene umetnosti u Srbiji, regiona Balkana, i, u onoj meri koliko je to moguće, Evrope i sveta. Muzej svoje zbirke dopunjuje otkupom od umetnika (sa tekućih izložbi i iz ateljea umetnika), putem poklona ili legata.

Kolekcija Muzeja podeljena je u nekoliko zbirki:

Zbirka slikarstva od 1900. do 1945.

Zbirka obuhvata jugoslovensko i srpsko slikarstvo od početka 20. veka do kraja Drugog svetskog rata. Zbirku čini više od 900 umetničkih dela, 138 autora. Od tog broja, posebnu kolekciju čini 120 akvarela, pastela i gvaševa.

Osnivačka koncepcija zbirke zasnovana je na programu sveobuhvatnog predstavljanja ovog istorijskog razdoblja koje se okončava sa početkom Drugog svetskog rata i potonjim uspostavljanjem novog sociopolitičkog konteksta koji će usloviti drugačije smernice razvoja umetničke produkcije. Zbirka omogućava širok uvid u genezu i razvojne faze srpskog i jugoslovenskog modernizma, njegove tematske, stilske i poetičke celine, pojedinačne opuse i relevantna dela.

Počeci modernog slikarstva u Srbiji i Jugoslaviji obeleženi su pre svega impresionističkim impulsima vidljivim u delima slovenačkih (Jakopič, Grohar) i srpskih impresionista (M. Milovanović, K. Milićević, M. Glišić). Među delima pionira moderne umetnosti posebno se ističu slike Nadežde Petrović (Pogreb u Sićevu, 1905; Ciganka sa crvenim šalom, 1905) koje odlikuju prodorni kolorit, smelost vizije i spontanost gesta.

Početak dvadesetih godina obeležen je dominacijom sezanističkih i kubokonstruktivističkih tendencija sa naglašenim interesom za oblik i strukturu što se očituje u delima Save Šumanovića (Pijana lađa, 1927), Mila Milunovića (Bistro1922), Toneta Kralja (Seoska svadba, 1926), Vase Pomorišca (ä‡rtaši, 1924), Ivana Radovića (Kuće, 1922). Prve primer apstrakne umetnosti kubofuturističke i ekspresionističke orijentacije nalazimo u delima Milana Konjovića (Kubistička mrtva priroda,1922) i Jovana Bijelića (Borba dana i noći, 1921).

Umetnost tridesetih godina stvarala se u duhu estetičke polarizacije i ideoloških sukoba. S jedne strane, dominirala je „čista umetnost“ jakog, ekspresivnog kolorita što je vidljivo u delima Jovana Bijelića (Devojčica u kolicima, 1933), Milana Konjovića (Mali ministrant, 1936), Zore Petrović, Ignjata Joba, Petra Dobrovića. Uz to, značjnu ulogu imala je i „initimistička umetnost“ poetizovane vizije realnosti Marka Čelebonovića (Enterijer s gipsanom glavom, 1937), Ljubice Sokić, Koste Hakmana i drugih. S druge strane, javlja se duštveno i politički angažovana umetnost koja odbacuje dominatni larpurlartizam, a čiji su nosioci umetnici okupljeni oko zagrebačke grupe „Zemlja“ (Krsto Hegedušić, Marijan Detoni, Vinko Grdan, Ivan Tabaković) i beogradske grupe „Život“ (Đ. Andrejević-Kun, Đurđe Teodorović). Nadrealizam i postnadrealizam zastupljeni su u zbirci slikama Radojice Živanovića, Milene Pavlović Barili, Staneta Kregara.

Zbirka slikarstva posle 1945. godine

Zbirka sadrži 2.045 dela srpske i jugoslovenske umetnosti. Sastavni deo Zbirke čini kolekcija akvarela, gvaševa i pastela, koja raspolaže sa 321 delom iz pomenutog perioda. Zbirka prati složenu genezu srpskog i jugoslovenskog slikarstva od vremena kratkotrajne prevage dogme socijalističkog realizma (1945-1950) i prvih naznaka pojave kasnog modernizma, sve do aktuelnih tendencija u slikarstvu. Hronološki, zbirka ostvaruje kontinuitet sa Zbirkom slikarstva do 1945. koji je vidljiv kroz dela Jovana Bijelića, Zore Petrović, Marka Čelebonovića i Ivana Tabakovića.

Najviši dometi ekspresivne figuracije pedesetih i šezdesetih zastupljeni su u evokacijma nacionalnog eposa u delima Petra Lubarde (Fantastični predeo, 1951; Guslar, 1952), egzistencijalističkom slikarstvu Gabrijela Stupice (Velika nevesta, 1965) i Marija Pregelja (Fantastična trpeza, 1966), socijalno-kritičkom angažmanu Krste Hegedušića (Mrtve vode, 1956) itd. U domenima fantastične umetnosti i magičnog realizma ističu se radovi Milana Popovića, Dade Đurića, Vladimira Veličkovića, dok neodadaistički objekti, asamblaži i „intergalno slikarstvo“ Leonida Šejke čine jedinstven fenomen.

Geneza apstraknog slikarstva posle 1945. odražava veoma složenu situaciju koja ukazuje na oscilacije između različitih formalnih i konceptualnih modela slike. Posebnu i široko zastupljenu tendenciju čini tzv. «slikarstvo apstraknog predela» ili asocijativno slikarstvo čije je polazište u doživljaju ili refleksiji pejsaža koje se kreće u rasponu od ekspresionističkih do post-enformelovskih svojstava slike. Među umetnicima ovog pravca izdvajaju se Miodrag Protić (Imaginarni predeo, 1962), Stojan Ćelić (Nežni ostaci zemlje, 1966), Oton Gliha (Gromače 22-65, 1965), Janez Bernik i dr. U zbirci su posebno zastupljeni i protagonisti apstraknog ekspresionizma kao što su Filo Filipović (Diptih a, b, 1972), Edo Murtić (Bela podloga, 1964) i Petar Omčikus, kao i eksponenti zagrebačkog i beogradskog enformela – Ivo Gatin (Ljubičasta površina, 1950-1960), Eugen Feler (Malampija, 1963), Mića Popović (Osnova, 1963), Vera Božičković-Popović, Branko Protić, Vladislav Todorović, Đuro Seder i dr. Pojava geometrijske apstrakcije uglavnom se vezuje za zagrebačku grupu EXAT 51 koja deluje u duhu neokonstruktivizma gde dolazi do prevazilaženja slike kao dvodimenzionalne plohe i otvaranja ka objektima i ambijentima stvorenim od savremenih industrijskih materijala (Ivan Picelj, Candidus, 1966). Predominaciju konceptualnog nad vizuelnim faktorima, a blisko duhu minimalizma, nalazimo u slikarstvu Julija Knifera (Kompozicija I, 1960-1962) i Josipa Vanište (Bela slika sa srebrnom linijom, 1964).

Kao reakcija na predominaciju apstraknih tendencija, sredinom šezdesetih godina na beogradskoj sceni javljaju se tada aktuelni trendovi pop-arta, nove figuracije i narativne figuracije koji su u zbirci zastupljeni delima Dušana Otaševića (Druže Tito, ljubičice bela, tebe voli omladina cela, 1969). Predraga Neškovića (Elementi rata, 1966), Radomira Reljića (Europa Terra Incognita, 1968), Bojana Bema, Dragoša Kalajića i drugih. Ovo slikarstvo predstavljaće polaznu osonovu za pojavu kasnijih tendencija fotorealizma, hiperrealizma, novog klasicizma i sličnih pojava koje dominiraju tokom sedamdesetih godina (H. Gvardijančič, A. Cvetković, B. Damjanovski i dr.).

Tzv. „nova slika“ koja se pojavljuje početkom osamdestih godina vidljiv je u slikama Tugomira Šušnika (Slika 2, 1982), Tahira Lušića (Grid Shadow Fiftees...1986), Andraža Šalamuna, Željka Kipkea, slikama-objektima Milete Prodanovića i Jože Slaka, hladnim „neekspresionističkim“ slikama Marije Dragojlović i sl. Slikarstvo poslednje decenije 20. veka zastupljeno je delima Uroša Đurića, Biljane Đurđević i dr.

Zbirka skulpture

Zbirku čini 752 dela 196 srpskih i jugoslovenskih umetnika od početka 20. veka do danas. Zbirka pruža osnovu za sticanje uvida u sve važne pojave, poetike, autore i dela relavantna za razvoj skulpture u jugoslovenskom umetničkom prostoru i u Srbiji.     

Stvaralaštvo Ivana Meštrovića obeležava početak moderne skulpture u Jugoslaviji, a u zbirici je zastupljeno robusnim, ekspresivnim skulpturama Velika udovica (1907) i Torzo Banović Strahinje (1907) iz «Kosovskog ciklusa» (na stalnoj pozajmici od Narodnog muzeja u Beogradu). Pod uticajem Meštrovića, ali bliže estetici akademizma radili su Toma Rosandić (Harfista, 1934), Antun Augustinčić, Frano Kršinić i dr. Intimistička skulptura tridesetih godina najčešće je kamernog karaktera, a najznačajniji primeri ovog smera su ženski aktovi i figurine Petra Palavičinija, kao i figure devojaka i životinja naivizovanih i jednostavnih formi Riste Stijovića (Devojka sa osmehom, 1925). Konstruktivna umetnost ispoljila se u rasponu od ekspresivnih, zaobljenih figura slovenačkih skulptora Lojze Dolinara i Frnaca Kralja, preko diskretno stilizovanih portreta Petra Palavičinija (Rastko Petrović, 1922) i Sretena Stojanovića (Portret prijatelja, 1921), do naglašeno «kubizovanih» figura Dušana Jovanovića Đukina (Devojka sa mandolinom,1936-1938) nastalih u Parizu tridesetih godina.

Period posle Drugog svetskog rata obeležen je dominacijom poznog modernizma u kome preovladava apstrakna skulptura slobodnih formi orijentisana na čisto plastičko-estetske sadržaje i upotrebu novih materijala. Pionirsku ulogu u tom smislu ostvarili su Olga Jevrić – skulpturama sastavljenim od slobodno grupisanih cementnih masa vezanih armaturom od gvozdenih šipki (äÓmplementarna forma, 1956/7) – kao i Dušan Džamonja (Skulptura XVI, 1961) i Vojin Bakić (Svetlosni oblici, 1964). Racionalnost i hladnoća izvođačkog postupka zajednička je karakteristika radova Vjenčeslava Rihtera (Rastavljena sfera, 1967), Ivana Kožarića (L-50, 1965), Aleksandra Srneca, Velizara Mihića, Mladena Galića i drugih. Njihove skulpture pripadaju različitim tendencijama geometrijske apstrakcije (neokonstruktivizam, protominimalizam) vezane za urbani okoliš, nove tehnološke postupke i materijale (aluminijum, staklo, plastika). Problem zatvorene forme organskog porekla koji nastavlja tradiciju vitalističke skulpture dosledno su negovali Olga Jančić (Materinstvo II, 1957), Ana Bešlić, Oto Logo i dr.

Drugu značajanu tendenciju skulpture posle 1945. čini figurativna skulptura koju odlikuje transponovani i osavremenjeni antropomorfizam čiji su glavni protagonisti Kosta Angeli Radovani koji vaja ženske aktove kao simbole plodnosti i vitalizma (Dunja II, 1961/62), Matija Vuković sa dramatičnim figurama naglašenih deformacija (凿͇ s‡ mrtvim detetom, 1955), Nandor Glid i Vida Jocić sa figurama «stradalnika» iz koncentracionih logora, dok se Branko Ružić (Ptica, 1962) opredeljuje za asocijativnu skulpturu u drvetu.

U zbirici se takođe nalaze radovi protagonista tzv. «nove srpske skulpture» koja od sredine osamdesetih godina donosi nove modele skulptorskog mišljenja i doprinosi pomeranju logike skulpture prema objektu, narativizaciji i spacijalizaciji, što je vidljivo u delima Mrđana Bajića (Akumulacija, 1988), Zdravka Joksimovića (Pamtim, 2001) i Dobrivoja Bate Krgovića (Skulptura od poda do plafona, 1993).

Zbirka grafike i crteža

Zbirka grafike predstavlja sistematičan pregled srpske i jugoslovenske grafike u periodu od 1900. do danas. Zbirka obuhvata 1880 grafičkih listova pomoću kojih je moguće sagledati različite procese karakteristične za razvoj ovog medija u 20. veku, od prevazilaženja poimanja grafike kao kao «plemenitog zanata», preko pojave «kombinovane tehnike», do promene statusa grafičkog otiska uzrokovanog pojavom digitalnih reproduktivnih tehnologija. U zbirci se posebno izdvaja grafička produkcija objavljivana u avangardnim časopisima (Zenit, Dada-tank, Ut) dvadesetih godina prošlog veka (Mihailo Petrov, Avgust Černigoj), kao i angažovana grafika između dva svetska rata koja izražava napredne sociopolitičke stavove i predstavlja jednu od vodećih umetničkih formi tog perioda (Sergije Glumac, Marian Detoni, Krsto Hegedušić, Đorđe Andrejević-Kun, Pivo Karamatijević i dr.). U periodu druge polovine 20. veka zbirka prati najznačajnije tendencije (grafika Beogradskog kruga, neokonstruktivizam) i individualne grafičke opuse Marka Krsmanovića, Bogdana Kršića, Miroslava Šuteja i dr.

Zbirka crteža sadrži 1345 radova srpskih i jugoslovenskih umetnika nastalih u periodu od početka 20. veka do danas. Poseban značaj zbirci daju likovna eksperimentacija beogradskih nadrealista (crteži, kolaži, asamblaži, dekalkomanija, cadavre exquis), primeri konstruktivističke umetnosti (A. Černigoj, E. Stepančič), kao i crteži Save Šumanovića, Petra Dobrovića, Ivana Radovića i Dušana Jankovića. Iz perioda druge polovine 20. veka, u zbirci se ističu radovi umetnika koji su posebnu pažnju posvećivali crtežu kao integralnom umetničkom mediju – Ivan Tabaković, Leonid Šejka, Dado Đurić, Vladimir Veličković, Dragan Lubarda, Radomir Reljić, Bora Iljovski, Dušan Otašević, Stojan Ćelić.

Zbirka inostrane grafike i crteža obuhvata 323 umetnička dela. Stvaranje ove zbirke inicirano je grafikama Jacquesa Villona i Alberta Gleizesa koje je Muzej moderne umetnosti grada Pariza poklonio 1965. u povodu otvaranja MSU. Zbirka je potom popunjavana saradnjom sa galerijama, izdavačkim kućama, grafičkim studijima i grafičkim manifestacijama u Evropi i SAD. U zbirci se nalaze grafički listovi i crteži mnogih poznatih umetnika 20. veka: J. Miroa, A. Tapiesa, H. Hartunga, A. Gotlieba, R. Rauschenberga, A. Warhola, R. Lichtensteina, J. Rosenquista, R. Hamiltona, M. Billa, J. Albersa, L. Fontane, V. Vasarelya, D. Hockneya, E. Paolozzia, P. Dorazia, M. Pistoleta, F. Stelle i dr.

Zbirka novih umetničkih medija

Zbirka novih umetničkih medija sadrži 218 umetničkih dela u medijima fotografije, filma, videa, digitalnih medija, instalacije, teksta, objekata i sl. Zbirka je osnovana krajem sedamdesetih godina prošlog veka kada je proliferacija tehničkih medija (film, fotografija, video) u okviru konceptualne umetnosti, ali i šire u umetničkoj praksi tog vremena, uslovila stvaranje posebne zbirke koja bi odražavala etabliranje ovih medija kao ravnopravnih formi umetničkog izraza.

Zbirka obuvata širok istorijski period od izuzetno vrednih fotografskih eksperimenata beogradskih nadrealista s početka tridesetih godina 20. veka (fotogrami Vana Živadinovića Bora i Marka Ristića), preko umetničke fotografije i konceptualne umetnosti, pa sve umetnosti novih medija. Konceptualna umetnost u Jugoslaviji zastupljena je u zbirci mnogim značajnim delima, od kojih se posebno ističu video-performansi Marine Abramović (Oslobađanje memorije, 1976) i Raše Todosijevića (Was ist Kunst, Marinela Koželj?, 1977), foto-dokumentacija projekata grupe OHO, foto-performansi i filmovi Neše Paripovića (Primeri analitičke skulpture, 1977; Ritam, 1981), dela Brace Dimitrijevića, Zorana Popovića, Gorana Trbuljaka, Balinta Szombathyja i dr. U domenu video-umetnosti značajni su radovi Sanje Iveković, Dalibora Martinisa, Zorana Todorovića, Milice Tomić i dr. U zbirici se nalazi i prvi net-art projekat izveden u Srbiji, rad «Apsolutna rasprodaja» (1996) Asocijacije Apsolutno.

U zbirci se takođe nalaze i dela stranih umetnika među kojima se posebno ističu film Hansa Richtera Snovi koji se mogu kupiti za novac (1947), fotografska mapa Clare E. Sipprell «Putopis po Jugoslaviji» (1924-1926), portfolio američkog fotografa Paula Stranda, kolekcija radova Fluxus umetnika (George Maciunas, Ken Friedman, Hannah Wilke i dr.), video-radovi Jayce Sallouma, Anike Strom itd.